De titel ‘Kerkvader’ wordt meestal gebruikt voor invloedrijke theologen en schrijvers van de vroege christelijke Kerk (het eerste millennium). De gouden eeuw van de Kerkvaders is ongeveer van 300 tot 600. Het waren vaak bisschoppen en monniken die door hun leven en leer getuigden van een levend geloof in Christus. De Kerkvaders zijn erg belangrijk omdat zij binnen de context van de Kerk, het Lichaam van Christus, de Bijbel interpreteerden.

Ik hoor mensen wel eens zeggen dat wij op de schouders staan van de christenen die ons zijn voorgegaan. En men praat alsof wij in deze tijd meer zicht hebben op de waarheid dan zij. Maar dit is een erg kortzichtige houding. God heeft door alle tijden heen tot Zijn mensen gesproken en omdat het Gods woorden zijn, zijn ze per definitie het lezen waard. Als je jezelf afsluit voor dit rijke leerzame verleden, schep je een ideaal klimaat voor valkuilen in het heden. Daarom maak ik veel gebruik van de Kerkvaders en probeer de lessen uit het verleden opnieuw in het heden te plaatsen.

Enkele Kerkvaders leefden in de tijd van de apostelen. Zij worden de Apostolische Vaders genoemd:

Clement van Rome. Hij is waarschijnlijk door Petrus zelf tot bisschop/oudste aangesteld en was de tweede of derde kerkelijke leider in Rome na Petrus. Clement van Rome schreef een brief aan de Kerk van Korinte. Het is een herderlijke brief waarin de gemeente van Korinte wordt aangemoedigd om nederig te zijn, te luisteren naar goede leiders, vast te houden aan het geloof, gastvrij te zijn en zich in te zetten om heilig te leven.

Wiki-pagina van Clement of Rome

Ignatius van Antiochië. Ignatius is waarschijnlijk ook door Petrus aangesteld, als bisschop/oudste van Antiochië.  Het is ook erg waarschijnlijk dat Ignatius onderwezen is door de apostel Johannes. En er is zelfs een legende die zegt dat Ignatius één van de kinderen was die bij Jezus op schoot zat toen Hij de kinderen zegende. Ignatius schreef veel brieven aan gemeenten die Paulus jaren daarvoor ook had aangeschreven. In deze brieven komen twee zaken naar voren die voor Ignatius erg belangrijk waren:

• Het gevecht tegen dwaalleringen. Hij vocht net als Paulus tegen het idee dat het christendom terug zou moeten keren naar haar Joodse wortels. Hij bestreed ook de dwaalleer dat Jezus niet echt mens zou zijn geweest. In deze leer werd namelijk teveel de nadruk gelegd op Zijn goddelijkheid (Docetisme).
• Verder streed Ignatius ook voor een drievoudig Kerkbestuur van bisschop, presbyters en diakenen (voorganger, oudsten en diakenen). Een duidelijke heldere Kerkstructuur was nodig om de eenheid van de christelijke leer te bewaken. Ook hierin zie je dat hij een thema van Paulus oppakte, zoals je kan lezen in de brief van Paulus aan Timoteüs.

Wikipagina van Ignatius of Antioch

Polycarpus van Smyrna. Hij is, net als zijn vriend Ignatius, waarschijnlijk ook een leerling van de apostel Johannes geweest. Zijn hoofdthema is rechtvaardigheid. Wij horen als christenen een rechtvaardig leven te leiden, eerlijk en moedig. Ook verzette hij zich tegen dwaalleraren en kerkleiders die op een onwaardige manier met hun gemeente omgingen (bijvoorbeeld de presbyter Valens van Filippi).

Wikipagia van Polycarp

Apostolische Kerkvaders schreven vaak brieven, net zoals de apostelen deden. Veel van deze brieven zijn bewaard gebleven en op internet te lezen. Een goede link voor informatie over de Kerkvaders en een overzicht van wat ze geschreven hebben, is: http://www.ccel.org/fathers.html.

Naast de brieven van de Apostolische Kerkvaders zijn er ook twee andere belangrijke brieven gevonden, waarvan niet precies bekend is wie ze geschreven hebben. Wel staat vast dat ze al vroeg in de geschiedenis in de Kerk voorgelezen werden:

• De Herder. Dit document werd waarschijnlijk rond het jaar 90 geschreven. Het is een bijzonder boek omdat er weinig relatie is met de Bijbel. Het lijkt meer op een soort allegorisch verhaal. Allegorese is een vergeestelijkte uitlegkunde die in het vroege Egyptische christendom erg populair was. Later werd dit enthousiasme wat getemperd omdat het ook aanleiding gaf tot wilde speculaties. Wat de Herder vooral duidelijk wil maken is dat de heilige Geest aanwezig is bij alles wat er op aarde en in de Kerk gebeurt. Ook gaat het boek uitgebreid in op hoe een christen zich ethisch hoort te gedragen en hoe je met elkaar om hoort te gaan.

• De Didaché (de onderwijzing). De langere titel van dit boek is ‘De Onderwijzing van de Heer aan de Volken door de Twaalf Apostelen’. Dit boek is opgedeeld in twee delen. Het eerste deel gaat over de ’twee wegen’. Hier gaat het vooral over het wapenen tegen verleidingen en hoe je een ethische levensstijl ontwikkelt. De toon van het eerste deel is erg Joods. Deel twee gaat hoofdzakelijk over de manier van samenkomen en behandelt onderwerpen als gebeden, doop, het je inzetten voor een goede onderlinge band, profeten en eindtijd.

Na de Apostolische Kerkvaders komen de Ante- of Post-Niceaanse Kerkvaders. Deze indeling is gemaakt naar aanleiding van het Concilie van Nicea in 325 na Christus. Dit was de eerste grote Kerkvergadering op wereldniveau. Er was in die tijd één christelijke Kerk en theologische geschillen konden daarom op wereldniveau worden aangepakt en opgelost. Het eerste concilie was vooral nodig omdat Arius, de presbyter van Antiochië, zijn eigen leer over de heilige Drie-eenheid had ontwikkeld en steeds meer aanhangers kreeg. Een stroming die vandaag de dag veel op deze dwaalleer lijkt komt van de mensen die zich Jehova Getuigen noemen (het Wachttoren genootschap). Om voor eens en altijd te beslissen of deze leer correct was werd een vergadering/concilie in Nicea gehouden waarbij ongeveer 318 kerkleiders aanwezig waren. Hier werd Arius’ leer als dwaalleer veroordeeld.

Enkele Ante-Niceaanse Kerkvaders zijn:

Clement van Alexandrië. Clement was een goede filosoof en probeerde een apologetische brug te slaan tussen filosofie en Kerk. Hij was leraar van de latere Kerkleraar Origenes.

Wiki-pagina van Clement of Alexandia

Cyprianus van Carthago. Cyprianus was geen groot theoloog, filosoof of denker. Hij was wel iemand die veel van de Kerk hield en veel energie had. Zijn brieven getuigen van een mooie soms poëtische stijl en gedrevenheid.

Wiki-pagina van Cyprian

Origenes (officieel geen Kerkvader maar wel Kerkleraar). Origenes was misschien wel de grootste Kerkleraar ooit. Hij had filosofie en theologie gestudeerd en startte een grote bibliotheek en Bijbelschool in Caeserea. Origenes schreef meer dan 6000 brieven, boeken en manuscripten. In zijn enthousiasme schoot hij theologisch een beetje door en mag daarom de naam Kerkvader niet dragen; zo was hij voor de leer van de Alverzoening. Maar omdat hij ook zoveel goede dingen heeft geschreven kreeg hij toch de titel Kerkleraar.

Wiki-pagina van Origen

Augustinus van Hippo (Aurelius Augustinus). Dit is de Kerkvader die de meeste invloed heeft gehad op het Westers christendom. Augustinus was een echte leraar en schreef verschillende apologetische, theologische en exegetische werken.

Wiki-pagina van Augustine of Hippo

Johannes Chrysostomus. De naam ‘Chrysostomus' betekent in het Grieks ‘gouden mond’, en dat verraadt al waar hij zo bekend om is geworden. Johannes was een groot theoloog en is vooral bekend om zijn mooie preken. Hij leidde een woelig leven omdat hij zich vaak afzette tegen de ‘upper class’ en veel goed werk deed voor de arme mensen in zijn stad. Onder zijn leiding werden in Constantinopel verschillende ziekenhuizen en opvanghuizen gebouwd.

Wiki-pagina van John Chrysostom

Athanasius de Grote (Athanasius van Alexandrië). Athanasius is vooral bekend om de geloofsbelijdenis die zijn naam draagt. En niet onterecht wordt hij daarom door velen de ‘steunpilaar van de Kerk’ genoemd. Hij verzette zich met veel energie tegen het de dwaalleer van Arius en als hartstochtelijk theoloog schreef hij vele brieven. Op 19 jarige leeftijd schreef hij al het christelijke meesterwerk ‘Over de Menswording van het Woord’, daarna zouden nog vele boeken volgen.

Wiki-pagina van Athanasius of Alexandria

Gregorius van Nyssa. Gregorius is het jongere broertje van Basilius de Grote. Hij heeft vele grote dogmatische, filosofische, ascetische werken en persoonlijk brieven op zijn naam staan. Net als Origenes leunde Gregorius ook zwaar tegen de dwaalleer van de Alverzoening aan. Toch werd Gregorius, in tegenstelling tot Origenes, wel Kerkvader genoemd. Misschien had hij geluk dat zijn grote broer Basilius zo’n belangrijke Kerkvader was.

Wiki-pagina van Gregory of Nyssa

Basilius de Grote (Basilius van Cecerea). Ook hij is, net als Athanasius, een vechter tegen het Arianisme geweest en samen gingen zij vele debatten aan. Hij schreef een belangrijk boek over de goddelijkheid van de heilige Geest en zette zich vol passie in voor het structureren van het kloosterleven. Basilius was een groot voorvechter van het christelijke geloof en leefde zeer eenvoudig. Zijn leven lang schreef hij werken over dogma, exegese, ascese, homiletiek, moraal & ethiek en liturgie.

Wiki-pagina van Basil of Caesarea

Gregorius de Theoloog (Gregorius van Nazianze). Gregorius de theoloog is een vriend van Gregorius van Nyssa. Hij volgde een gedegen opleiding aan bekende scholen in Athene, Caesarea, Alexandrië. Gregorius schreef veel over de heilige Drie-eenheid en speelde een grote rol tijden het concilie van Constantinopel in 381 na Chrsitus. Dit deed hij op vele verschillende manieren, door proza, gedichten, preken en toespraken.

Wiki-pagina van Gregory of Nazianzus

Ik doe nu geen recht aan al de andere Kerkvaders die ik niet heb genoemd. En dan heb ik nog niet eens gesproken over de enorme invloed die het monnikendom op het christendom heeft gehad. De invloed van de levenslessen van de Woestijnvaders en –moeders is immens groot. Antonius de Grote, Vader Sisoes, Vader Poemen, Dorotheus van Gaza, Johannes Cassianus, Macarius de Grote en Maria van Egypte… zij waren geloofsatleten die om hun liefde voor Christus een leven lang wijdden aan vasten en gebed. Inspirerende levensverhalen over mensen die veranderden onder de leiding van de liefde van de heilige Geest. Gelukkig zijn veel van hun zijn uitspraken, biografieën en boeken bewaard gebleven.

Zelf ben ik een groot voorstander van het herontdekken van de waarde die deze oude geloofsgetuigen kunnen hebben in onze tijd. Voor mij is hun denkwijze en theologie erg praktisch, verfrissend, oorspronkelijk en een noodzakelijk referentiekader. Ik moedig je aan om zelf eens onderzoek te doen naar de inspirerende levens en wijsheden van deze bijzondere mensen. Niet dat vroeger alles beter was, maar zoals de grote filosoof en theoloog Sören Kierkegaard ooit zei: ‘Het leven kan alleen achterwaarts begrepen worden en moet voorwaarts geleefd worden.’ Onze geloofsgeschiedenis is belangrijk voor de toekomst.